Badania sanitarno-epidemiologiczne muszą wykonać osoby, których praca może wiązać się z przeniesieniem zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Dotyczy to przede wszystkim kontaktu z żywnością, dziećmi, pacjentami lub klientami. O konieczności badań na konkretnym stanowisku decyduje pracodawca po analizie ryzyka. Formalnie nie obowiązuje już „książeczka sanepidowska” – dokumentem jest orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych.
Kto musi mieć orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne?
Podstawą obowiązku jest ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Obejmuje ona osoby podejmujące lub wykonujące pracę, przy której istnieje możliwość przeniesienia zakażenia na inne osoby, niezależnie od rodzaju umowy. Dotyczy to więc także zleceniobiorców i osób prowadzących działalność gospodarczą, jeśli zakres ich pracy stwarza takie ryzyko.
Nie każda osoba zatrudniona w danej branży automatycznie podlega badaniom. Pracodawca powinien ocenić rzeczywiste czynności na stanowisku, kontakt z żywnością, dziećmi, pacjentami lub innymi osobami oraz możliwą drogę przeniesienia zakażenia.
| Branża | Przykładowe stanowiska | Rodzaj ryzyka |
|---|---|---|
| Żywność i gastronomia | Kucharz, pomoc kuchenna, kelner, cukiernik, piekarz, pracownik sklepu spożywczego, catering | Przeniesienie zakażenia drogą pokarmową |
| Opieka i edukacja | Opiekun w żłobku, nauczyciel wychowania przedszkolnego, pracownik placówki opiekuńczej | Bezpośredni kontakt z dziećmi i ryzyko przeniesienia zakażenia |
| Ochrona zdrowia | Lekarz, pielęgniarka, sanitariusz, inny pracownik placówki medycznej | Kontakt z pacjentami i materiałem potencjalnie zakaźnym |
| Usługi | Fryzjer, kosmetyczka, masażysta, fizjoterapeuta | Bezpośredni kontakt z ciałem lub skórą klienta |
Wątpliwości mogą dotyczyć stanowisk administracyjnych. Księgowa pracująca wyłącznie z dokumentami może nie potrzebować orzeczenia, natomiast pracownik biurowy mający stały kontakt z podopiecznymi może zostać skierowany na badania. Decyduje nie nazwa stanowiska, lecz faktyczny zakres obowiązków.
W przypadku pracy związanej z żywnością badania laboratoryjne obejmują zwykle diagnostykę nosicielstwa pałeczek jelitowych, w tym Salmonella i Shigella. Zakres badań i ich potrzeba zależą od rodzaju wykonywanych czynności oraz oceny lekarza.
„Książeczka sanepidowska” a orzeczenie lekarskie
„Książeczka sanepidowska” to potoczne określenie używane w odniesieniu do dawnego dokumentu. Obecnie nowe wpisy nie są w niej dokonywane, a badania dokumentuje orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych. Orzeczenie potwierdza zdolność do wykonywania określonej pracy albo wskazuje czasowe lub trwałe przeciwwskazania.
Stare wpisy w książeczce mogą zachować znaczenie, jeśli lekarz określił w niej termin kolejnego badania, który jeszcze nie upłynął. Przy nowych badaniach należy jednak uzyskać orzeczenie, a nie szukać nowej książeczki.
Pracodawca odpowiada za ocenę ryzyka na stanowisku i za wskazanie, czy potrzebne jest orzeczenie. Dokument służy przede wszystkim ochronie osób trzecich, które mogłyby zostać narażone na zakażenie w związku z pracą.
Jak uzyskać orzeczenie krok po kroku?
Procedura może różnić się organizacyjnie między laboratoriami, ale najczęściej przebiega w następującej kolejności:
- Uzyskaj skierowanie – pracodawca lub zlecający pracę powinien opisać stanowisko i wykonywane czynności. Skierowanie jest ważne także dlatego, że przy badaniach zleconych przez pracodawcę koszty co do zasady ponosi on.
- Pobierz materiał do badań – przy badaniu w kierunku nosicielstwa najczęściej pobiera się próbki kału przez trzy kolejne dni, z użyciem wymazówek lub pojemników wskazanych przez laboratorium.
- Dostarcz próbki – próbki należy opisać, przechowywać i przetransportować zgodnie z instrukcją punktu przyjmowania materiału. Nie należy samodzielnie zmieniać sposobu pobrania ani przechowywania.
- Odbierz wyniki i zgłoś się do lekarza – wyniki przedstawia się lekarzowi medycyny pracy lub innemu lekarzowi uprawnionemu do przeprowadzenia badania do celów sanitarno-epidemiologicznych.
- Odbierz orzeczenie – lekarz ocenia wyniki, stan zdrowia i charakter pracy, a następnie wydaje orzeczenie o zdolności albo przeciwwskazaniach do wykonywania określonych czynności.
Szczegółowe zasady pobierania próbek, godziny przyjęć i wymagane formularze ustala konkretne laboratorium lub powiatowa stacja sanitarno-epidemiologiczna. Warto sprawdzić je przed rozpoczęciem badań.
Kto płaci za badania i jak długo ważne jest orzeczenie?
Jeżeli pracodawca albo zlecający pracę kieruje osobę na badania, koszty co do zasady pokrywa kierujący. Gdy ktoś wykonuje badania z własnej inicjatywy, bez skierowania, zwykle płaci za nie samodzielnie. Dotyczy to zarówno badań laboratoryjnych, jak i wizyty lekarskiej.
Przepisy nie ustanawiają jednego, sztywnego terminu ważności wszystkich orzeczeń. Termin ustala lekarz, uwzględniając stan zdrowia, wyniki badań i rodzaj pracy. Dlatego nie należy przyjmować z góry, że każde orzeczenie jest ważne rok, dwa lata albo bezterminowo.
Jeśli nie wiesz, czy Twoje stanowisko wymaga badań, poproś pracodawcę o opis czynności i skierowanie. W sprawach budzących wątpliwości można także skonsultować się z lekarzem medycyny pracy lub właściwą powiatową stacją sanitarno-epidemiologiczną.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji z lekarzem medycyny pracy ani analizy ryzyka przeprowadzonej przez pracodawcę.
