Badania sanitarno-epidemiologiczne kończą się wydaniem orzeczenia lekarskiego o zdolności do pracy, a nie „książeczki sanepidowskiej”. Procedura zwykle obejmuje skierowanie, badania laboratoryjne, często trzy próbki kału w kierunku nosicielstwa Salmonella i Shigella, a następnie wizytę u lekarza medycyny pracy. To lekarz, nie Sanepid, podejmuje ostateczną decyzję i wystawia orzeczenie.
Co obejmują badania sanitarno-epidemiologiczne?
Badania mają ocenić, czy dana osoba może wykonywać pracę, przy której istnieje ryzyko przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Ich celem jest ochrona klientów, pacjentów, dzieci, konsumentów żywności lub innych osób mających kontakt z pracownikiem.
Podstawą prawną jest ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Potoczne określenie „książeczka sanepidowska” nadal funkcjonuje w ogłoszeniach i codziennej komunikacji, ale od 2008 roku nie oznacza obowiązującego dokumentu prawnego. Formalnie potrzebne jest orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych.
Zakres badań nie jest identyczny dla każdego stanowiska. Lekarz ocenia charakter pracy, możliwe drogi szerzenia się zakażenia oraz informacje zawarte w skierowaniu. W zależności od sytuacji może uwzględnić badanie lekarskie, badania mikrobiologiczne, konsultacje specjalistyczne lub inne testy, na przykład RTG klatki piersiowej.
Orzeczenie może być wymagane między innymi od osób pracujących:
- w gastronomii, kuchniach zbiorowego żywienia, piekarniach i przy produkcji lub sprzedaży nieopakowanej żywności,
- przy przygotowywaniu, wydawaniu oraz transporcie posiłków, a także przy myciu naczyń i pojemników na żywność,
- w opiece nad dziećmi, zwłaszcza w żłobkach i przedszkolach,
- w ochronie zdrowia, aptekach oraz przy wytwarzaniu lub wydawaniu leków doustnych,
- w usługach fryzjerskich, kosmetycznych i innych pracach związanych z bliskim kontaktem z ludźmi.
Obowiązek może dotyczyć także uczniów, studentów i doktorantów przygotowujących się do pracy na takich stanowiskach. Sam kontakt z ludźmi nie oznacza jednak automatycznie konieczności wykonania wszystkich badań laboratoryjnych. O ich zakresie decyduje lekarz na podstawie rzeczywistych obowiązków.
Jak uzyskać orzeczenie krok po kroku?
1. Odbierz skierowanie
Najlepiej rozpocząć od skierowania od pracodawcy. Powinno ono opisywać stanowisko, rodzaj wykonywanych czynności oraz sytuacje, w których może dojść do przeniesienia zakażenia. Te informacje pomagają lekarzowi ustalić, jakie badania są potrzebne.
Osoba prowadząca działalność gospodarczą może wystawić skierowanie dla siebie. Możliwe jest także wykonanie badań prywatnie, bez skierowania, jednak wtedy trzeba ustalić z laboratorium i lekarzem wymagany zakres oraz sposób rozliczenia kosztów.
2. Wykonaj badania laboratoryjne
Najczęściej kojarzonym elementem jest badanie kału na nosicielstwo bakterii Salmonella i Shigella. W przypadku stanowisk związanych z żywnością lekarz zwykle potrzebuje wyników z trzech próbek pobranych w trzy kolejne dni. Przy pracy bez kontaktu z żywnością, na przykład na części stanowisk opiekuńczych lub administracyjnych, lekarz może uznać, że posiew kału nie jest konieczny.
Zasady przyjmowania materiału różnią się między laboratoriami. Przed pobraniem sprawdź, czy placówka wymaga własnych wymazówek z podłożem transportowym, określonych pojemników albo wcześniejszej rejestracji. Próbki pobiera się w następujący sposób:
- Przygotuj trzy wymazówki lub pojemniki zaakceptowane przez laboratorium.
- Przez trzy kolejne dni oddaj stolec na czystą, suchą powierzchnię, bez kontaktu z wodą i moczem.
- Za pomocą wymazówki pobierz widoczną ilość materiału, najlepiej z kilku miejsc próbki.
- Umieść wymazówkę w probówce z podłożem transportowym i szczelnie ją zamknij.
- Opisz każdą próbkę imieniem i nazwiskiem oraz datą i godziną pobrania.
- Przechowuj materiał w lodówce, zgodnie z instrukcją laboratorium, i dostarcz wszystkie próbki w wymaganym terminie.
Próbek nie należy zamrażać. Zanieczyszczenie materiału wodą lub moczem, zbyt mała ilość kału, nieszczelne zamknięcie albo nieczytelny opis mogą spowodować odmowę przyjęcia materiału lub konieczność powtórzenia badania. Limity czasu przechowywania i dostarczenia mogą się różnić, dlatego wiążąca jest instrukcja konkretnej stacji sanitarno-epidemiologicznej.
3. Odbierz wyniki i zgłoś się do lekarza
Wyniki odbiera się w sposób ustalony przez laboratorium, na przykład osobiście lub elektronicznie. Z wynikami oraz skierowaniem należy udać się do lekarza medycyny pracy lub innego lekarza uprawnionego do przeprowadzenia badania do celów sanitarno-epidemiologicznych.
Lekarz przeprowadza wywiad i badanie, analizuje wyniki laboratoryjne oraz ocenia warunki pracy. Może zlecić dodatkowe badania albo konsultację specjalistyczną. Następnie wydaje orzeczenie o zdolności do wykonywania określonych prac albo stwierdza czasowe lub trwałe przeciwwskazania.
Sanepid może wykonać badania laboratoryjne, ale nie wystawia końcowego orzeczenia o zdolności do pracy. Ten dokument wydaje lekarz po całościowej ocenie stanu zdrowia i ryzyka związanego ze stanowiskiem.
Zakres badań zależy od stanowiska
Nie każda osoba objęta obowiązkiem badań przechodzi identyczną procedurę. Poniższe zestawienie pokazuje typowe różnice, ale ostateczny zakres zawsze ustala lekarz.
| Grupa zawodowa | Główne ryzyko | Wymagane badania |
|---|---|---|
| Gastronomia i produkcja żywności | Przeniesienie zakażeń drogą pokarmową na konsumentów | Badanie lekarskie oraz zwykle trzy próbki kału na nosicielstwo Salmonella i Shigella |
| Opieka nad dziećmi | Bliski kontakt z dziećmi, pomoc przy jedzeniu i czynnościach higienicznych | Badanie lekarskie, a badania kału zależnie od zakresu obowiązków i decyzji lekarza |
| Służba zdrowia | Kontakt z pacjentami i możliwość przeniesienia zakażeń | Badanie lekarskie oraz testy dobrane do stanowiska i drogi szerzenia zakażenia |
| Usługi fryzjerskie i kosmetyczne | Bliski kontakt z klientem oraz możliwe naruszenie ciągłości skóry | Badanie lekarskie i ewentualne badania dodatkowe wskazane przez lekarza |
Koszty i ważność orzeczenia
Jeżeli badania są wykonywane w związku z zatrudnieniem, koszty powinien co do zasady pokryć pracodawca. W praktyce sposób rozliczenia może zależeć od momentu wykonania badań i ustaleń z pracodawcą. Osoba prowadząca działalność gospodarczą ponosi koszty we własnym zakresie.
Cena badań laboratoryjnych i wizyty lekarskiej zależy od placówki, dlatego nie ma jednej obowiązującej stawki. Przed rozpoczęciem procedury sprawdź cennik stacji lub laboratorium oraz lekarza medycyny pracy.
Przepisy nie ustanawiają jednego sztywnego terminu ważności każdego orzeczenia. Okres ważności ustala lekarz, uwzględniając stan zdrowia, wyniki badań i charakter pracy. Dokument może więc obowiązywać przez określony czas albo bez wskazania krótkiego terminu, ale nie należy samodzielnie zakładać, że raz wydane orzeczenie będzie zawsze aktualne. Przy zmianie stanowiska lub pojawieniu się nowych okoliczności lekarz może zlecić ponowną ocenę.
Najbezpieczniej rozpocząć procedurę od skierowania i opisu stanowiska, następnie potwierdzić wymagania lokalnego laboratorium, prawidłowo pobrać próbki i z kompletem wyników zgłosić się do lekarza medycyny pracy. To on wystawia dokument potrzebny do wykonywania konkretnej pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej ani informacji udzielonej przez właściwą stację sanitarno-epidemiologiczną.
