Badania wstępne nie mają jednego, sztywnego zakresu. Ich przebieg zależy od stanowiska, warunków pracy i czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych opisanych w skierowaniu od pracodawcy. Na tej podstawie lekarz medycyny pracy dobiera badania dodatkowe i wydaje orzeczenie o braku albo istnieniu przeciwwskazań do pracy.
Co obejmują badania wstępne?
Badania wstępne wykonuje się przed dopuszczeniem do pracy. Obowiązek wynika z art. 229 Kodeksu pracy. Pracodawca nie może pozwolić na rozpoczęcie pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego potwierdzającego brak przeciwwskazań do wykonywania obowiązków na określonym stanowisku.
Zakres badań określa lekarz medycyny pracy, ale nie robi tego w oderwaniu od warunków zatrudnienia. Podstawą jest skierowanie, w którym pracodawca wskazuje stanowisko oraz występujące na nim zagrożenia. Dlatego badania informatyka, magazyniera, kierowcy i osoby pracującej na wysokości mogą wyglądać zupełnie inaczej.
Za badania wstępne, także za zlecone konsultacje i badania dodatkowe, płaci pracodawca. Kosztów nie powinno się przerzucać na kandydata ani potrącać ich później z wynagrodzenia.
Jak wygląda wizyta u lekarza medycyny pracy?
Każda wizyta zaczyna się od oceny ogólnego stanu zdrowia. Niezależnie od stanowiska lekarz zwykle wykonuje podstawowe czynności:
- przeprowadza wywiad dotyczący przebytych i obecnych chorób, urazów, operacji, przyjmowanych leków oraz używek;
- mierzy ciśnienie tętnicze i ocenia podstawowe parametry zdrowotne;
- wykonuje badanie fizykalne, w tym osłuchuje serce i płuca;
- analizuje informacje ze skierowania i decyduje, czy potrzebne są konsultacje albo badania dodatkowe.
W zależności od stanowiska lekarz może skierować między innymi na badanie wzroku, audiometrię, spirometrię, EKG, badania laboratoryjne lub konsultację okulistyczną, laryngologiczną, neurologiczną albo psychologiczną. Nie oznacza to, że każda osoba przechodzi wszystkie wymienione procedury.
Zakres badań a stanowisko pracy
Czynniki wskazane w skierowaniu wpływają na to, jakie narządy i funkcje organizmu wymagają oceny. Poniższe zestawienie pokazuje typowe przykłady, ale nie jest zamkniętą listą. Ostateczny zakres wynika z konkretnego stanowiska i decyzji lekarza.
| Stanowisko lub czynnik | Przykładowe badania dodatkowe |
|---|---|
| Praca biurowa przy monitorze ekranowym | Ocena ostrości wzroku, czasem konsultacja okulistyczna |
| Praca fizyczna lub magazynowa | Badania wynikające z dźwigania, wymuszonej pozycji, hałasu lub innych obciążeń |
| Praca na wysokości powyżej 3 metrów | Możliwa konsultacja okulistyczna, laryngologiczna i neurologiczna, a także EKG |
| Kierowanie pojazdem służbowym | Ocena wzroku, a w określonych przypadkach badanie psychologiczne |
| Hałas | Audiometria i ocena słuchu |
| Pyły | Spirometria, a niekiedy inne badania układu oddechowego |
| Substancje chemiczne | Badania zależne od rodzaju substancji i poziomu narażenia, czasem badania laboratoryjne |
Przy pracy w gastronomii lub przy bezpośrednim kontakcie z żywnością mogą być potrzebne także badania sanitarno-epidemiologiczne. Ich zakres wynika z rodzaju wykonywanych czynności i obowiązujących wymagań dotyczących bezpieczeństwa żywności.
Dlaczego skierowanie jest tak ważne?
Skierowanie powinno zawierać nazwę stanowiska, opis warunków pracy oraz informacje o czynnikach fizycznych, chemicznych, biologicznych i innych uciążliwościach. Pracodawca powinien uwzględnić między innymi hałas, pyły, kontakt z substancjami, pracę na wysokości, prowadzenie pojazdów, pracę zmianową czy obsługę monitora ekranowego.
Błędne albo zbyt ogólne skierowanie może spowodować, że lekarz nie będzie miał podstaw do oceny rzeczywistych warunków pracy. Jeśli stanowisko lub narażenia nie odpowiadają informacjom w dokumencie, konieczna może być kolejna wizyta i ponowne wydanie orzeczenia. Skierowanie powinno więc dotyczyć faktycznych obowiązków, a nie jedynie ogólnej nazwy stanowiska.
Po zakończeniu badań lekarz wydaje orzeczenie lekarskie i określa termin kolejnego badania. Orzeczenie jest ważne przez czas wskazany przez lekarza, zależnie od stanowiska, narażenia i stanu zdrowia. Po upływie tego terminu wykonuje się już badania okresowe. Nie są one tym samym co badania wstępne, podobnie jak badania kontrolne po dłuższej niezdolności do pracy.
Jak przebiega uzyskanie orzeczenia?
Proces zwykle składa się z trzech etapów:
- Pracodawca wystawia skierowanie z opisem stanowiska i warunków pracy.
- Kandydat odbywa wizytę u lekarza oraz wykonuje wskazane badania dodatkowe i konsultacje.
- Lekarz wydaje orzeczenie o braku albo istnieniu przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku.
Dopiero po uzyskaniu aktualnego orzeczenia pracodawca może dopuścić pracownika do wykonywania obowiązków. Czas potrzebny na zakończenie procedury zależy od liczby wymaganych konsultacji i badań.
Kiedy badania wstępne nie są wymagane?
Nie zawsze trzeba wykonywać badania ponownie, jeśli od poprzedniego zatrudnienia minęło nie więcej niż 30 dni. Zwolnienie z nowych badań może mieć zastosowanie w następujących sytuacjach:
- wracasz do tego samego pracodawcy na to samo stanowisko albo stanowisko o takich samych warunkach pracy;
- podejmujesz pracę u innego pracodawcy w ciągu 30 dni i przedstawiasz aktualne orzeczenie oraz skierowanie będące podstawą jego wydania;
- nowy pracodawca potwierdza, że warunki na stanowisku odpowiadają warunkom opisanym w poprzednim skierowaniu;
- praca nie należy do prac szczególnie niebezpiecznych, których ten wyjątek nie obejmuje.
Jeżeli warunki pracy się różnią, poprzednie orzeczenie może nie wystarczyć, nawet gdy nadal formalnie jest ważne. W razie wątpliwości decydujące znaczenie mają treść skierowania i ocena pracodawcy dotycząca zgodności warunków pracy.
