Praca zdalna to wykonywanie obowiązków całkowicie albo częściowo poza siedzibą firmy, w miejscu wskazanym przez pracownika i uzgodnionym z pracodawcą. W Polsce zasady tego modelu określa Kodeks pracy, a pracodawca musi zapewnić narzędzia oraz pokryć niezbędne koszty, między innymi energii elektrycznej i usług telekomunikacyjnych.
Czym jest praca zdalna według Kodeksu pracy?
Zgodnie z art. 6718 Kodeksu pracy praca zdalna polega na wykonywaniu pracy całkowicie lub częściowo w miejscu wskazanym przez pracownika i każdorazowo uzgodnionym z pracodawcą. Do realizacji obowiązków wykorzystuje się środki bezpośredniego porozumiewania się na odległość.
Miejscem pracy może być na przykład dom pracownika, ale nie oznacza to automatycznie, że można wykonywać obowiązki z dowolnego miejsca. Lokalizacja powinna zostać wskazana i zaakceptowana w ramach uzgodnienia z pracodawcą.
Przepisy dotyczące pracy zdalnej obowiązują od 7 kwietnia 2023 roku. Wprowadziła je ustawa z 1 grudnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw. Jednocześnie uchylono wcześniejsze regulacje dotyczące telepracy. Praca zdalna jest więc obecnie odrębną formą organizacji pracy uregulowaną w Kodeksie pracy.
Może mieć charakter całkowity, gdy pracownik stale wykonuje obowiązki poza biurem, albo częściowy, gdy część tygodnia spędza w firmie, a część poza nią. Ten drugi wariant nazywa się często pracą hybrydową.
Praca hybrydowa nie jest osobną definicją ustawową – to sposób organizacji pracy zdalnej, w którym pracownik łączy pracę poza siedzibą firmy z obecnością w zakładzie pracy.
Jak ustala się zasady pracy zdalnej?
Praca zdalna może zostać uzgodniona już przy zawieraniu umowy o pracę albo w trakcie zatrudnienia. W firmie zasady jej wykonywania określa się zwykle w porozumieniu zawartym z zakładową organizacją związkową albo w regulaminie ustalonym przez pracodawcę po konsultacji z przedstawicielami pracowników.
Dokumenty wewnętrzne powinny wskazywać między innymi stanowiska, na których można pracować zdalnie, sposób składania wniosków, zasady kontaktu, miejsce wykonywania pracy, reguły kontroli oraz sposób rozliczania kosztów.
Najważniejsze elementy organizacji pracy zdalnej obejmują:
- uzgodnienie miejsca pracy – pracownik wskazuje lokalizację, a pracodawca ją akceptuje;
- sprzęt i materiały – pracodawca zapewnia narzędzia niezbędne do wykonywania obowiązków;
- koszty pracy – pracodawca pokrywa niezbędne koszty energii elektrycznej i usług telekomunikacyjnych, zwykle w formie ryczałtu albo zwrotu kosztów;
- prywatne urządzenia – mogą być używane tylko po uzgodnieniu stron i z zachowaniem wymogów bezpieczeństwa, a pracownikowi przysługuje wtedy ekwiwalent pieniężny;
- BHP – przed dopuszczeniem do pracy zdalnej pracodawca przygotowuje ocenę ryzyka zawodowego i przekazuje pracownikowi zasady bezpiecznej organizacji stanowiska;
- wsparcie techniczne – pracodawca zapewnia pomoc techniczną oraz szkolenia potrzebne do wykonywania pracy.
Pracodawca może polecić pracę zdalną bez wcześniejszego uzgodnienia tylko w szczególnych sytuacjach, na przykład podczas stanu nadzwyczajnego, epidemii lub zagrożenia epidemicznego, a także wtedy, gdy z powodu siły wyższej czasowo nie może zapewnić bezpiecznych warunków w dotychczasowym miejscu pracy.
Przy zwykłym uzgodnieniu pracy zdalnej pracownik i pracodawca mogą także ustalić powrót do poprzednich warunków pracy. Jeżeli nie określą wspólnie innego terminu, powrót następuje co do zasady po 30 dniach od złożenia wiążącego wniosku.
Praca zdalna w codziennej organizacji
W praktyce praca zdalna zmienia miejsce wykonywania obowiązków, ale nie znosi podstawowych zasad zatrudnienia. Pracownik nadal wykonuje pracę w ustalonym czasie, pozostaje w dyspozycji pracodawcy i podlega zasadom ochrony danych oraz BHP.
Korzyścią może być oszczędność czasu na dojazdy i większa elastyczność organizacji dnia. Trudności dotyczą najczęściej komunikacji, oddzielenia życia zawodowego od prywatnego, organizacji stanowiska oraz zapewnienia bezpieczeństwa informacji.
| Obszar | Pracodawca | Pracownik |
|---|---|---|
| Narzędzia | Zapewnia sprzęt, materiały i urządzenia niezbędne do pracy albo uzgadnia korzystanie ze sprzętu prywatnego. | Korzysta ze sprzętu zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i chroni powierzone urządzenia. |
| Koszty | Pokrywa niezbędne koszty energii, internetu oraz eksploatacji sprzętu, zgodnie z ustalonym sposobem rozliczenia. | Przekazuje informacje potrzebne do rozliczenia kosztów i korzysta z usług w zakresie niezbędnym do pracy. |
| BHP | Przygotowuje ocenę ryzyka zawodowego, szkolenia i informacje dotyczące bezpiecznej pracy. | Organizuje stanowisko zgodnie z przekazanymi zasadami i potwierdza, że warunki w miejscu pracy są bezpieczne. |
| Wykonywanie pracy | Ustala zasady kontaktu, kontroli i rozliczania zadań z poszanowaniem prywatności pracownika. | Wykonuje obowiązki w uzgodnionym miejscu i czasie oraz pozostaje dostępny zgodnie z ustalonymi zasadami. |
Przepisy BHP nadal mają zastosowanie, choć część obowiązków pracodawcy jest dostosowana do pracy poza zakładem. Nie można zlecać zdalnie prac szczególnie niebezpiecznych ani takich, które wiążą się z warunkami niedopuszczalnymi w pomieszczeniach mieszkalnych.
Kto ma pierwszeństwo przy wniosku o pracę zdalną?
Pracodawca co do zasady powinien uwzględnić wniosek o pracę zdalną złożony przez niektóre grupy pracowników. Odmowa jest możliwa wtedy, gdy praca zdalna nie jest możliwa ze względu na rodzaj pracy albo organizację pracy. Pracodawca powinien podać pracownikowi przyczynę odmowy.
Dotyczy to w szczególności:
- pracownicy w ciąży;
- pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 4. roku życia;
- pracownika opiekującego się członkiem najbliższej rodziny albo inną osobą ze wspólnego gospodarstwa domowego posiadającą orzeczenie o niepełnosprawności lub znacznym stopniu niepełnosprawności;
- pracownika będącego rodzicem dziecka z określonymi szczególnymi potrzebami zdrowotnymi, edukacyjnymi lub niepełnosprawnością.
Osobną formą jest praca zdalna okazjonalna. Pracownik może złożyć wniosek o jej wykonywanie w wymiarze do 24 dni w roku kalendarzowym. Taki wniosek nie jest dla pracodawcy wiążący, więc może on odmówić. Ze względu na incydentalny charakter tej formy nie stosuje się wszystkich obowiązków dotyczących zwykłej pracy zdalnej, między innymi pełnego obowiązku zapewnienia narzędzi i materiałów.
Praca zdalna oznacza zatem nie tylko wykonywanie obowiązków z domu. To uregulowany model zatrudnienia, który wymaga uzgodnienia miejsca pracy, określenia zasad współpracy oraz rozliczenia sprzętu i kosztów. Najważniejsze jest sprawdzenie, czy rodzaj i organizacja danej pracy rzeczywiście pozwalają na wykonywanie jej poza zakładem.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu z pracodawcą lub wątpliwości dotyczących rozliczania kosztów warto skonsultować się z prawnikiem prawa pracy albo Państwową Inspekcją Pracy.